Vatnsfæðingar

VATNSFÆÐINGAR - GÓÐUR OG ÖRUGGUR KOSTUR.
Fæðingar í vatni eru engin nýlunda. Fyrsta skráða vatnsfæðingin var árið 1803 í Frakklandi. Kona sem var orðin úrvinda af þreytu eftir langdregna fæðingu fór ofan í heitt vatn til þess að slaka á og ól barn sitt ofan í vatninu skömmu síðar. Igor Charkovshy hóf tilraunir með notkun vatns við fæðingar í Rússlandi í kringum 1960 og árið 1978 fór þekktur franskur fæðingarlæknir Dr.Michel Odent að bjóða konum að ljúka fæðingarferlinu ofan í vatni vegna ítrekaðra óska þeirra. Áður hafði konum verið uppálagt að fara uppúr baðinu fyrir fæðingu barns. 
Á síðasta áratug fór konum að standa til boða að nota böð við fæðingar hér á landi.  Í dag bjóða flestar fæðingardeildir á landinu upp á vatnsböð við fæðingar og á mörgum þeirra er boðið upp á að fæða í vatni, t.d. í Keflavík, á Selfossi og Landspítala. 

Af hverju vatnsfæðingar?
Ímyndið ykkur hve gott það er að slaka á eftir langan og strangan vinnudag í heitu baði. Vöðvarnir mýkjast og spennan í kroppnum hverfur. Á sama hátt getur verið slakandi að vera í vatni í fæðingu. Flestar konur sem það hafa reynt segjast finna minna fyrir hríðunum og hafi því ekki/eða síður þörf fyrir verkjalyf. Þegar sársaukinn minnkar dregur úr kvíða þeirra og þar með úr adrenalín framleiðslu líkamans. Við það eykst magn hríðarhormóna og endorfína (náttúruleg verkjalyf líkamans) í líkamanum. Vegna slökunar verður öndun kvenna rólegri og minni orka tapast af hennar hálfu. Þá er meiri orka eftir til að vinna með hríðunum. Vegna þyngdarleysis í vatninu eiga konur auðveldara með að hreyfa sig og skipta um stellingar. Það hjálpar til við að opna mjaðmagrindina og greiða leið barns niður á við. Vatnið auðveldar einnig slökun á vöðvum grindarbotns þannig að þeir mýkjast og gefa betur eftir sem dregur úr hættunni á að þeir rifni. Óþægindi í grindarbotni eftir fæðingu eru minni hjá konum eftir vatnsfæðingar. Af ofangreindu er ljóst að fæðingar í vatni ganga oft auðveldar og betur fyrir sig.
Meira næði er við fæðingar í vatni. Það er jú heldur ekki viðtekin venja að maður sé með mikið af fólki í kringum sig þegar maður fer í bað. Það á einnig við með notkun vatns í fæðingu. Heilbrigðisstarfsfólk ber meiri virðingu fyrir næði við þessar aðstæður en ef kona er liggjandi í rúmi. Kona sem er ofan í baði hefur sjálf mun meiri stjórn á aðstæðum auk þess sem þetta rólega umhverfi hefur áhrif á hormónaflæði líkamans eins og að ofan greinir. Gagnvart barninu má jafnvel segja að það að fæðast í baði sé mýkri leið.  Í móðurkviði er barn við 37°C hita, baðað legvatni. Það fæðist ofan í baði við líkamshita sem eru minni viðbrigði en að fæðast við stofuhita. Börn sem fæðast í vatni virðast verða fyrir minna áreiti við fæðingu, gráta minna, eru jafnvel betur vakandi fyrstu mínúturnar og sýna brjóstagjöf meiri áhuga.

Eru vatnsfæðingar hættulegar?
Þó nokkrar heimildir eru til um vatnsfæðingar. Enn hefur ekkert komið fram sem mælir gegn þeim. Uppi hafa verið gagnrýnisraddir sem telja hættu vera á drukknun barna við vatnsfæðingar svo og að hætta sé á að börn fæðist með sótthita vegna of hás hitastigs vatnsins. Eitt tilvik drukknunar er skráð í heiminum eftir fæðingu í vatni. Við þá fæðingu var hvorki ljósmóðir né læknir viðstaddur og var drukknunin rakin t.þ.a. barnið var látið vera í kafi í baðinu í 20 mínútur eftir fæðingu (Robinson, 1993). Barn byrjar ekki að draga andann fyrr en það kemur í snertingu við súrefni og er ekki hætta á drukknun sé það tekið uppúr vatninu að fæðingu lokinni. Af 19.000 vatnsfæðingum í öllum heiminum hefur ekki verið greint frá einu tilfelli ofhitnunar barns. Í þessu sambandi er athyglisvert að benda á að 14,5% kvenna sem þiggja mænurótardeyfingu við fæðingar fá hita. Ef fæðing stendur lengur en í 18 klst. eru 36% þessara kvenna komnar með hita. Þá eru auknar líkur á hita og sýkingu hjá nýburum sem meðhöndla þarf með sýklalyfjum (Lieberman o.fl., 1997). Það vekur furðu að barnalæknar víða í heiminum hafa verið fljótir að lýsa áhyggjum sínum um hættu á hita barna í tengslum við notkun vatns við fæðingar en hafa verið ótrúlega þöglir um sömu hættu hjá börnum eftir notkun mænurótardeyfinga (Beech, 1998).
Vegna þeirra athugasemda að ekki sé manninum eiginlegt að fæða börn ofan í baði má spyrja sig hvort það sé eðlilegra að nota sterk verkjalyf og deyfingar við fæðingar eða að fæða í flóðlýstu herbergi umkringdur ókunnugu fólki. Í sumum tilvikum getur notkun verkjalyfja og deyfinga verið nauðsynleg t.a. hjálpa konum í gegnum fæðingarferlið. Því miður hefur ekki enn komið fram á sjónarsviðið kjörlyf t.þ.a. lina sársauka kvenna við fæðingar, lyf sem hefur litlar sem engar aukaverkanir fyrir móður og barn. Með tilkomu vatnsbaða við fæðingar hefur sýnt sig að notkun verkjalyfja er minni og sömuleiðis inngripa við fæðingar. 

Reglur við vatnsfæðingar
Ákveðnar reglur hafa verið settar við notkun vatns við fæðingar. Ef kona íhugar þann kost skulu engir áhættuþættir vera til staðar. Meðganga skal vera a.m.k. 37 vikur, barn í  höfuðstöðu, legvatn tært og stærð barns eðlileg. Áður en kona fer ofan í bað þarf fæðing að vera komin vel af stað svo sótt detti ekki niður. Alls öryggis er gætt í fæðingunni eins og „á landi”. Hjartsláttur barns er hlustaður reglulega ofan í baðinu. Kona sem ákveður að nota bað við fæðingu getur notað glaðloft í baðinu en getur ekki farið í baðið eftir að hún hefur fengið önnur verkjalyf eða deyfingar.

Niðurlag
Barneign er náttúrulegt ferli en ekki sjúkdómur. Með óþarfa og ótímabærum inngripum getum við sjúkdómsgert fæðingarferlið. Við getum fækkað þessum inngripum m.a. með notkun vatns við fæðingar. Reynsla okkar af að vinna með konum sem hafa kosið að nota vatn í fæðingum hefur verið afar jákvæð og gefið okkur tækifæri á að upplifa fæðingarferlið á annan hátt. Það er vilji ljósmæðra að skapa konum fleiri valmöguleika og draga úr hinu tæknivædda umhverfi fæðingarinnar. Notkun vatns við fæðingar er góður og öruggur kostur. Það er okkar ósk að sem flestar konur hafi þann valkost að nota bað við fæðingar.

Anna Rut Sverrisdóttir, ljósmóðir á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og
Ingibjörg Hreiðarsdóttir, ljósmóðir á fæðingadeild Landspítala.

Heimildir
Beake, dec 1999. Water birth: a literature review.  MIDIRS Midwifery Digest, vol 9, no 4, 473-477.
Beech, 1998. Choosing a Water Birth, 23.
Lieberman og fl., 1997. Epidural analgesia, intrapartum fever and neonatal sepsis evaluations, Paediatrics, 99. :417-419.
Robinson, 1993. A Waterbirth Death in Sweden, AIMS Journal, 5(3): 7-8.