Sársauki í brjóstagjöf

Besta meðferð við sárum vörtum er fyrirbygging. Og besta fyrirbyggingin er að leggja barn rétt á brjóst frá fyrsta degi. Orsök sárra varta er yfirleitt sú að barn er ekki staðsett rétt við brjóstið eða grip þess á brjóstinu er ekki gott nema hvort tveggja sé. Stundum vantar upp á stuðning við annað hvort barnið eða brjóstið. Það kemur líka fyrir að barnið sýgur ekki rétt. Svo getur orsökin verið einhver blanda þessara þátta. Barn sýgur rétt af eðlisávísun ef það er aðstoðað við rétta staðsetningu og vörtunni er beint rétt inn í munn þess. Ef vel gengur styrkist rétt sog frá gjöf til gjafar. Hægt er að gera sog barns áhrifalítið og rangt til brjóstagjafar með því að bjóða barni snuð,túttu eða hatt snemma. Einungis eitt skipti getur verið nóg. Einnig getur gengið illa ef móðir og barn bera sig rangt að frá upphafi. Stöku barn virðist svo þurfa að taka tíma sinn í að ná upp færni í réttu sogi.

Einkenni
Sársauki sem er verstur fyrst í gjöfinni en dofnar og/eða hverfur þegar líður á gjöf. Roði á vörtum, bjúgur á vörtutoppi, sprungur eða sáramyndun.

Afleiðing
Langvarandi sársauki. Sár sem stækka eða versna, blæðing úr sárum og jafnvel sýking. Ef sár verða sýkt eykst hætta á brjóstasýkingum. Of lítil örvun til mjólkurmyndunar og þannig of lítil framleiðsla mjólkur miðað við þarfir barns. Óværð/óánægja barns.

Rétt staðsetning og grip
Rétt staðsetning barns við brjóst auðveldar því mjög gott grip. Gott grip gerir barni kleift að stjórna flæði mjólkur. Rangt grip getur aftur á móti valdið lélegri þyngdaraukningu barns, óeðlilega löngum gjöfum og óværð.

Fyrstu dagana er best að nota öfuga kjöltustöðu eða fótboltastöðu
Barnið á að vera í nokkuð láréttri stöðu og snúa í heild sinni að móður. Handleggur móður styður barn endilangt og greipin heldur um neðanvert höfuðið og hálsinn. Barn á að þurfa að halla höfðinu eilítið aftur og þegar það opnar munninn er það neðri vör og haka sem fyrst koma að brjóstinu. Hin hönd móður styður brjóstið í U lögun. Þ.e.a.s. þumall er á annarri hlið brjósts og hinir fingurnir á hinni hliðinni. Fingurnir klemma saman brjóstið og móta þannig vörtuna í sömu línu og munnur barnsins er. Ef barn opnar ekki munninn fljótlega má örva það með snertingu efri varar þess. Um leið og munnurinn opnast er vörtubaugnum við munninn ýtt inn og seinast fer vartan sjálf undir efri vör og inn í munninn. Oftast þarf hjálp frá höndinni sem styður höfuð barnsins. Ef rétt er gripið hverfur meira af vörtubaug neðan neðri varar en ofan efri varar. Haka barnsins er þétt við brjóstið en nefið aðeins rétt snertir brjóstið eða er laust frá. Gjöfin er sársaukalaus.

Annað sem getur valdið sársauka á geirvörtum

Sveppasýking á geirvörtum veldur sársauka í gjöfum og getur verið erfitt að sjá berum augum.

Einkenni
Sársauki í byrjun gjafar sem dofnar en heldur þó áfram og getur orðið verstur í lokin eða eftir að gjöf lýkur. Byrjun á sársauka í vörtum sem hafa verið sársaukalausar í gjöfum í einhvern tíma(jafnvel vikur eða mánuði). Margar konur lýsa sviða eða brunatilfinningu sem jafnvel leiðir inn í brjóstið. Fíngerðar sprungur eða roði á mótum vörtu og vörubaugs.

Afleiðing
Oftast lagast sveppasýking á vörtum ekki af sjálfu sér nema á mjög löngum tíma. Sársauki fer gjarnan sífellt versnandi þar til hann verður allt að því óbærilegur. Sprungurnar verða að sárum sem smá versna líka. Mjólkurframleiðsla fer að minnka vegna sífelldrar sársaukaupplifunar og spennu í móður.

Meðferð
Fá skoðun og staðfestingu hjá lækni, hjúkrunarfræðing, ljósmóður eða brjóstagjafaráðgjafa. Fá viðeigandi lyfjameðferð og fara vel eftir leiðbeiningum svo lengi sem sagt er fyrir um. Muna að meðferð gildir alltaf um báðar vörtur og munn barns samtímis. Nota blauta bakstra á vörtur fyrir gjafir.


Æðasamdráttur í vörtum (Raynaud´s syndrome) veldur sársauka sem yfirleitt er meira áberandi eftir að gjöf lýkur.

Einkenni
Verkir (sviði)eftir gjafir sem standa frá nokkrar mínútur og upp í 1-2 klukkutíma. Breytist stundum í sláttverk þegar frá líður. Toppur vörtunnar hvítnar sjáanlega upp á bletti eða alveg. Getur svo blánað,roðnað og hvítnað á víxl.

Afleiðing
Sársauki tengdur gjöfum hefur alltaf slæm áhrif á móður og þannig á upplifun hennar af brjóstagjöf. Það er mjög breitt bil á sársauka tengdan Raynaud´s frá því að vera óþægindi upp í verulega verki. Hann hins vegar versnar ekki mikið.

Meðferð
Laga grip barns á vörtu. Nota snarpheita bakstra (án þess að brenna)á vörtur eftir gjafir í 1-3 mín. Ákveðin bætiefnameðferð er talin geta haft góð áhrif en er lengi að byrja að virka. Lyfjameðferð er gefin í verstu tilfellum.


Mjólkurbóla. Er hvítur útbungandi blettur á toppi vörtu.

Einkenni
Verkir eru í allri gjöfinni og versna þegar á líður. Oftast lýst sem þrýstingsverk.

Afleiðing
Er misjöfn. Stundum truflar mjólkurbóla ekki neitt. Í þeim tilfellum er ekkert gripið inn í heldur er líkaminn látinn leysa vandamálið sjálfur. Í annan tíma fylgja verkir sem geta orðið mjög slæmir. Stöku sinnum fylgir brjóstastífla í kjölfarið.

Meðferð
Stungið er gat á bóluna eftir örlitla deyfingu og sótthreinsun. Mjólkað út um gatið á eftir og jafnvel er barn lagt á brjóst.


Fleiri vandamál geta valdið sársauka í brjóstagjöf en tengjast þá gjarnan einhverjum undirliggjandi húðvandamálum. Það er sjaldgæfara og þau eru gjarnan löguð hvert á sinn hátt eftir því hvert vandamálið er.

Almennt
Það getur alltaf dregið úr sársauka í gjöf að bæta staðsetningu barns og grip þess á brjósti. Það er oftast betra að setja blautan bakstur á vörtu áður en barn er lagt á. Það hefur yfirleitt góð áhrif að láta loft leika um vörtur einhvern hluta dagsins.

Það ætti alltaf að forðast að sleppa gjöfum eða gera hlé á brjóstagjöf fyrr en allt annað er fullreynt.
Fyrst og síðast á að leita aðstoðar ef illa gengur að laga sársauka í brjóstagjöf. Það á ekki að pínast og þjást um lengri eða skemmri tíma.

Brjóstagjöf á að vera sársaukalaus.

Katrín Edda Magnúsdóttir,
ljósmóðir og brjóstagjafaráðgjafi IBCLC
29. september 2010.

Heimild: Newman, J. (2003). Handout #3a. Sore nipples. Sótt 29. september 2010 á vef : http://breastfeedingonline.com/3apdf.pdf

Deila