Svefnvenjur

Svefnstig

Svefn ungbarna skiptist í þrjú stig. Í djúpum svefni liggja börn alveg kyrr fyrir utan einstaka kippi. Það eru engar augnhreyfingar eða andlitshreyfingar og öndunin er regluleg. Soghreyfingar eiga sér stað, nokkrar í röð með reglulegu millibili. Erfitt er að vekja barnið á þessu tímabili.

Lengst af sefur barnið léttum svefni. Þá sjást miklar augnhreyfingar og barnið hreyfir bæði andlit og líkama. Öndunin er óreglulegri og einstaka bros kemur fram. Á þessu stigi geta líka heyrst hljóð frá barninu, jafnvel eins og það sé að gráta. Foreldrar geta haldið að barnið sé að vakna og taka það upp en trufla þannig svefn barnsins.

Þriðja stigið er einskonar mók þar sem barnið opnar jafnvel augun en augnlokin eru þung og lokast fljótt aftur. Öndun er óregluleg og barnið hreyfir sig mismikið. Oft er þetta undanfari þess að barnið vakni alveg en það getur líka sofnað aftur sé það látið í friði.

Svefnvenjur

Fyrstu vikurnar eftir fæðingu sofa börn að meðaltali í 15-16 klukkustundir á sólarhring og gera ekki greinarmun á nótt og degi. Svefnvenjur eru mjög einstaklingsbundnar og t.d geta börn með magakveisu sofið 8 tíma á sólarhring meðan önnur rólegri sofa kannski í 20 tíma.

Svefnvenjur breytast mjög ört fyrstu vikurnar og mánuðina og foreldrar þurfa að aðlaga sig svefnvenjum barnsins. Flest börn vakna um það bil tvisvar á nóttu fyrstu þrjá mánuðina en eftir það fara þau að geta sofið lengri dúra og fleiri börn sofa óslitið í sex tíma við fjögurra mánaða aldur.

Eftir því sem miðtaugakerfið þroskast lengist nætursvefninn í 10-11 tíma. Einungis um 35% barna undir þriggja mánaða sofa í sex tíma óslitið að nóttu. Samfara lengri nætursvefni lengist vökutíminn á daginn og börn taka styttri lúra.

Strax á fyrsta mánuðinum fara börn að aðlagast muni á nótt og degi og er rétt að ýta undir það.

Að hvetja börn til að sofa

Talið er að um þriggja mánaða aldur sé hægt að fara að kenna barninu ákveðnar svefnvenjur. Fyrir þann tíma má ýta undir eðlilegan þroska barnsins með ákveðnum athöfnum eins og að minnka þjónustuna við það á nóttunni, kveikja ekki ljósin, horfa ekki í augu barnsins og tala ekki við það, heldur bara gefa brjóstið og svo aftur upp í rúm að sofa. Ef skipta þarf á bleiu ætti að gera það milli brjósta til að minnka truflunina í enda gjafar.

Gagnstætt því sem almennt er talið sýna rannsóknir ekki fram á að tegund fæðu skipti máli varðandi lengd nætursvefns hjá ungum börnum. Ekki ætti því að skipta yfir í þurrmjólk í stað móðurmjólkur til að fá börn til að sofa lengur. Hinsvegar má lengja tímann milli gjafa á daginn og þannig hjálpa barninu að venjast lengri tíma milli gjafa á nóttunni. Ekki ættu samt að líða meira en fjórir tímar milli gjafa á daginn. (Sumir fræðimenn segja að gott sé að gefa örar á daginn til að fá börn til að sofa lengur á nóttunni). Gott er að gefa barninu áður en það er lagt til hvílu og jafnvel gefa því aftur þegar foreldrarnir fara að sofa til að ná lengri svefntíma að nóttunni. Mikil koffeindrykkja móður getur haft áhrif á svefn barnsins og því er ráðlegt að minnka neyslu á kaffi, tei og kóladrykkjum ef móðirin er með barnið á brjósti.

Ofþreyta og oförvun getur valdið pirringi hjá börnum og gert þeim erfiðara fyrir að sofna. Hinsvegar getur verið gott að lengja vökutímann fyrir nóttina smám saman til að fá barnið til að sofa lengur á nóttinni. Herbergið sem barnið sefur í ætti að vera rökkvað og ekki of heitt. Há hljóð, mikil birta og of mikill hiti eða kuldi geta truflað svefn barnsins.

Gott getur verið að koma sér upp ákveðnum venjum á kvöldin og gera alltaf það sama til að barnið læri að nú sé að koma háttatími. Þetta getur verið róleg stund með mömmu eða pabba, bað, gjöf og svo í rúmið að sofa.

Börn sem eru óróleg róast oft við að vera þétt vafin t.d. inn í sængina sína. Rannsóknir sýna að aukin hætta er á vöggudauða ef börn eru látin sofa á maganum og ætti því frekar að hafa þau á bakinu eða hliðinni.

Þegar barnið er þriggja mánaða er hægt að fara að kenna því að fara að sofa þegar það er látið í rúmið sitt. Barnið er þá lagt í rúmið sitt þegar kominn er tími á blund eins og á kvöldin. Mikilvægt er að leggja það vakandi í rúmið þannig að barnið læri að þarna sofnar það. Gott er að hafa ákveðna reglu á því hvað er gert þegar barnið á að fara að sofa, og sem er alltaf sú sama t.d. leggja það í rúmið, láta það hafa bangsann sinn og snuðið, breiða yfir það sængina og kyssa það góða nótt. Þannig lærir barnið að þetta þýðir að nú á það að fara að sofa. Eins getur verið gott að leggja það útaf á sama tíma á hverjum degi.

Þriggja mínútna regluna getur verið gott að nota þegar verið er að kenna barninu að sofna sjálft en þá er það lagt í rúmið sitt á venjulegan hátt en eftir það fara mamma eða pabbi fram. Ef barnið vælir og er ósátt fer foreldrið aftur inn til barnsins eftir þrjár mínútur og gerir þá það sama og áður, barnið er huggað helst án þess að taka það upp og er lagt til, fær bangsa, snuð og sængina en eftir það er aftur farið fram. Ef barnið lætur ekki huggast í rúminu er hægt að taka það upp í smá stund en leggja það aftur áður en það sofnar í fanginu á pabba eða mömmu.P>

Þegar barnið hrekkur upp á nóttinni er rétt að rjúka ekki strax til og taka það upp því eins og áður kom fram getur þetta tengst því svefnstigi sem barnið er á. Bíðið smá stund og athugið hvort barnið sofnar ekki aftur. Það tekur nokkra daga að venja börn á nýjar reglur en mikilvægt er að gera alltaf eins og ekki gefast upp.

Við sex mánaða aldur verður erfiðara að fá barnið til að sofna sjálft þar sem aðskilnaðarkvíði kemur þá fram. Ef regla hefur verið komin á svefninn fyrir þann tíma verður auðveldara að venja barnið aftur á að sofna sjálft.

Á fyrsta árinu verður ekki mikil breyting á heildarsvefntíma barna yfir sólarhringinn þó mynstrið breytist frá því að vera svipað allan sólarhringinn, í að barnið sefur að mestu á nóttunni og tekur tvo lúra yfir daginn. Það er þó algengt að foreldrar verði að vakna til barna sinna allt fyrsta árið. Rannsóknir hafa sýnt að þó börn vakni sjaldnar á nóttunni eftir 3-6 mánuða aldur, þá fjölgar skiptunum sem þau vakna á nóttunni aftur við níu mánaða aldur.

Rannveig B. Ragnarsdóttir, hjúkrunarfræðingur og ljósmóðir. Desember 2004.