Meðganga eftir missi

Fósturlátum er oftast skipt í snemmkomin og síðkomin fósturlát. Með snemmkomnum fósturlátum er átt við þau sem verða á fyrsta þriðjungi meðgöngu, þ.e. fyrstu 12 vikum hennar en með síðkomnum fósturlátum er átt við þau sem verða eftir 12. viku og til og með 22. viku meðgöngu. Eftir 22. viku er talað um andvana fæðingu.

Uppgefnar tölur um fósturlát eru nokkuð á reiki en algengt er að talað sé um að meðganga endi með fósturláti í 10-20% greindra þungana sem þýðir að 1 af hverjum 10 og allt upp í 1 af hverjum 5 meðgöngum endi með slíkum missi. Missir á meðgöngu verður því að teljast mjög algengur. Ef reynt er að heimfæra þessar tölur upp á Ísland þar sem fæðast rúmlega 4000 börn á ári má áætla að a.m.k. 440 og allt upp í 1000 meðgöngur endi með fósturláti á ári hverju. Þannig má sjá að missir á meðgöngu snertir hundruð fólks hér á landi árlega.

Missir fósturs eða barns á meðgöngu, í fæðingu eða stuttu eftir hana hefur oftast mikil áhrif á þá sem fyrir því verða. Slíkur missir getur kallað fram margvíslegar tilfinningar, allt frá létti til þrálátrar sorgar. Tilhneiging er til að gera meira úr sorg foreldra eftir því sem meðgangan er lengra á veg komin og hafa rannsóknir staðfest að slík tengsl finnast en margir fleiri þættir hafa áhrif á þessa upplifun.

Sorgarviðbrögð

Sorg er breytileg frá manni til manns. Hún er eðlileg viðbrögð við missi og er ferli sem þarf að eiga sér stað til að manneskjan nái að aðlagast breyttum aðstæðum í lífi sínu. Þó erfitt sé að skilja á milli sorgar vegna dauða barns á meðgöngu og sorgar almennt þá hefur þessi sorg vissa sérstöðu því hún nær til allra þátta sorgarinnar; sorgar vegna missis ástvinar, missis draums, missis þeirrar þrár að ala af sér barn og missis sjálfs. Það sem einnig gerir þessa sorg erfiðari er í fyrsta lagi sú staðreynd að mæður og feður syrgja á ólíkan máta og í stað þess að sorgin færi þau nær hvert öðru getur hún myndað tilfinningalega gjá á milli þeirra.

Í öðru lagi er mikilvægi þessa missis oft ekki viðurkenndur af fjölskyldu, vinum og samfélaginu sem svo virðast taka sig saman um að þagga sorgina niður. Sem betur fer hefur þó opinber umræða um sorg vegna missis á meðgöngu, í fæðingu eða stuttu eftir hana, smá saman verið að aukast og eitt ánægjulegasta innleggið í þá umræðu á síðari árum er stofnun samtakanna Litlir englar. Eru allir foreldrar sem eiga um sárt að binda vegna slíks missis hvattir til að heimsækja hana. 

Upplifun kvenna af fósturláti getur verið mjög sár, jafnvel þó meðgangan telji aðeins nokkrar vikur. Rannsóknir sem hafa verið gerðar á þessari upplifun leiðir í ljós að konur hugsa t.d. yfirleitt um barnið sem þær misstu en ekki ,,bara" fóstur. Því hafa fræðimenn heldur viljað horfa á upplifun hverrar konu af missinum frekar en að reyna að meta sorgina sem honum fylgir eftir meðgöngulengd. Þannig getur kona sem er gengin 9 vikur þegar hún missir fóstur verið í jafnmikilli sorg og önnur sem er komin 29 vikur og fæðir andvana barn. Ekki hefur heldur verið sýnt fram á að það að eiga lifandi börn fyrir létti sorgina né að það þyngi hana að hafa orðið oft fyrir missi.

Meðganga eftir missi

Meðganga eftir missi getur verið rétt eins ánægjuleg reynsla og hver önnur meðganga en fjölmargar rannsóknir hafa sýnt að hún er oft lituð miklum kvíða, hræðslu og óöryggi. Með fyrri missi á meðgöngu varð einnig missir á þeirri trú að meðganga endi alltaf með lifandi, heilbrigðu barni. Það reynist því flestum mun erfiðara að njóta meðgöngunnar.

,,Rétti tíminn" fyrir næstu meðgöngu er fyrirbæri sem mörgum pörum sem misst hafa hugleikið, hvenær hann kemur, hvenær líkaminn er tilbúinn, hvenær maður er tilbúinn andlega. Þetta getur verið það fyrsta sem foreldrarnir hugsa um eftir að þeir eru búnir að meðtaka fréttirnar um að barnið þeirra sé dáið: ,,Hvenær get ég reynt aftur?"

Skiptar skoðanir eru á því hvenær þessi rétti tími kemur. Meðgöngulengd og hvort gerður var keisaraskurður getur haft áhrif á hvenær líkaminn er tilbúinn í aðra meðgöngu. Flestir læknar mæla þó með að eftir fósturlát eða eðlilega fæðingu sé gott að bíða a.m.k. tvo til þrjá tíðahringi áður en byrjað er að reyna aftur en a.m.k. sex mánuði hafi keisaraskurður verið gerður.

Meiri ágreiningur er um hvenær foreldrarnir eru andlega tilbúnir að takast á við aðra meðgöngu. Fræðimenn hafa hvort tveggja fundið; að of langur tími milli meðgangna leiði til verri andlegrar líðan og einnig að of stutt á milli meðgangna gefi fjölskyldunni ekki tækifæri til að vinna úr sorg sinni. Hins vegar er það staðreynd að meira en helmingur foreldra sem missa á meðgöngu eru komnir af stað á ný innan árs.

Áhyggjur og kvíði

Kvíði er sú tilfinning sem flestar konur finna fyrir í meðgöngu eftir missi, margar eru mjög áhyggjufullar, viðkvæmar og hikandi, einnig er algengt að finna fyrir reiði og einmanaleika. Þar sem missir á meðgöngu er ekki vinsælt umræðuefni – og e.t.v. síst nálægt ófrískum konum, getur þeim liðið eins og þær séu einar í heiminum með þessar tilfinningar og áhyggjur. Mörgum finnst þær alltaf þurfa að vera á verði og eru aldrei áhyggjulausar, hafa tilfinningu um að vera berskjaldaðar og hafa ekki stjórn á aðstæðum.

Í erlendri rannsókn á áhyggjuefnum kvenna sem misst hafa á fyrri meðgöngu höfðu flestar áhyggjur af heilsu barnsins sem þær gengu með og af því að missa það barn líka. Margar óttuðust áhrif eigin líðanar á barnið, þ.e. hvort það gæti skaðað barnið ef þeim liði mjög illa, og að fá slæmar fréttir, t.d. niðurstöður úr einhverjum rannsóknum. Einnig var algengt að hafa áhyggjur af eigin tilfinningalegu jafnvægi, skort á stuðningi annarra og hvernig annar missir myndi hafa áhrif á framtíð þeirra. Sumum fannst verst að hafa endalausar áhyggjur. Hreyfingar barnsins valda mörgum áhyggjum og einnig er til að kyn barnsins skipti foreldra miklu máli, sumir vilja alls ekki eignast barn af sama kyni og það barn sem þeir misstu meðan aðrir vilja sama kyn.

Upplifun feðra

Pabbar hafa sagt þá reynslu að missa á meðgöngu hafa breytt lífsviðhorfum sínum og þeir hafi tilfinningu um minni stjórn á lífinu almennt. Þeir hafa oftast ríka þörf fyrir að styðja og vernda mömmurnar en finna ekki síður fyrir kvíða á meðgöngu eftir missi. Þeim finnst áhættan vera meiri en í fyrri meðgöngu og hafa meiri þörf fyrir að fylgjast meira með og vilja meira eftirlit með meðgöngunni. Ljósmæður hafa lýst þessum pöbbum sem sérstaklega áhugasömum og virkum þátttakendum í meðgöngunni.

Í bók Ingólfs V. Gíslasonar félagsfræðings, ,,Pabbi", sem kom út á síðasta ári er að finna áhrifamikla og lifandi lýsingu föður á missi á meðgöngu og tilfinningum hans á meðgöngunni sem á eftir kom. Hann lýsir t.d. þeirri tilhneigingu fólks í samfélaginu að aðskilja pabbann frá sorginni, honum fannst erfitt þegar fólk spurði hann um hvernig konan hans hefði það en ekki hann. Hann tók mjög virkan þátt í meðgöngunni eftir missinn en þurfti að hafa fyrir því að fá athygli heilbrigiðisstarfsfólks sem yfirleitt beindi orðum sínum ekki til hans af fyrra bragði.

Viðbrögð systkina

Afar lítið er að finna í heimildum um viðbrögð systkina við meðgöngu eftir missi en það litla sem til er sýnir að þau bregðast misjafnlega við. Ef þau fengu á annað borð að taka þátt í upplifun af fyrri missi fara viðbrögðin eftir þeirri reynslu, aldri og þroska. En eftir þá sorg, sem oft er sú eina sem börnin hafa upplifað, vekur tilhugsunin um aðra meðgöngu oftast kvíða, því hún getur hugsanlega þýtt annan missi.

Foreldrar hafa lýst viðbrögðum eins og að ungt barn sjái það sem sjálfsagt mál að þetta barn muni deyja líka eða spyrji þeirrar spurningar hreint út, yfirlýsingar um að eitt barn (það sjálft) sé alveg nóg og það þurfi ekkert á systkini að halda.

Eins og með sjálfan missinn er nauðsynlegt að maður sé hreinskilinn við börnin og tali um hlutina eins og þeir eru. Foreldrum er t.d. ráðlagt að svara spurningunni um hvort þetta barn muni deyja líka á þá leið að þau viti það ekki en ætli að gera allt sem þau geti til að koma í veg fyrir það.

Tengslamyndun

Margir foreldrar sem hafa lesið sér til um ungabörn eða hafa bara setið sálfræðiáfanga í framhaldsskóla, hafa rekist á eitthvað um mikilvægi tengslamyndunar við barnið. Sagt er að í sálfræðinni sé fátt eins vel staðfest og að ungabarnið myndi sterk tengsl við einhvern einn eða fáa fullorðna og sem betur fer eru það oftast foreldrarnir. Það er talið að slíkt sé forsenda andlegs heilbrigðis síðar meir og þess að geta myndað tengsl við aðra og sett sig í spor annarra.

Tengslamyndun hefst strax á meðgöngu eða jafnvel um leið og foreldrarnir áætla að eignast barn og því hafa vaknað spurningar um hvernig sú streita og tilfinningaumrót, sem oft verður á meðgöngu eftir missi, hafi áhrif á tengslamyndun.

Sumar mæður reyna að brynja sig tilfinningalega með því t.d. að segja aðeins fáum velvöldum frá meðgöngunni og gera ýmsar ráðstafanir til að ,,storka ekki örlögunum", t.d. með því að fresta undirbúning fyrir komu barnsins eins lengi og hægt er, ekki kaupa bílstól eða barnavagn o.s.frv.

Ekki hefur verið sýnt fram á að ástæða sé til að hafa miklar áhyggjur af þessu. Mæður sem eiga þessa reynslu að baki og eru kvíðnar og áhyggjufullar mynda engu að síður tengsl við börnin sín. Einnig er til rannsókn sem leiðir líkum að því að aðeins væg tengsl séu milli tengslamyndunar á meðgöngu og eftir fæðingu.

Meðgönguvernd á meðgöngu eftir missi

Þar sem foreldrar eru oft mjög kvíðnir og áhyggjufullir á meðgöngu eftir missi þá skiptir góð meðgönguvernd þá miklu máli. Erlendis hefur sums staðar komið á fót sérhæfðri meðgönguvernd fyrir foreldra sem hafa misst á fyrri meðgöngu en engin slík sérhæfð þjónusta finnst enn sem komið er hér á landi. Íslenskar ljósmæður eru þó vel menntaðar og hafa allar forsendur til að veita þessum foreldrum góða meðgönguvernd.

Eins og fram hefur komið þá líður alls ekki öllum foreldrum illa þó þeir hafi áður misst og því þarf þeirra meðgönguvernd e.t.v. ekki að vera neitt frábrugðin þeirri hefðbundnu en það getur verið mjög gott fyrir foreldra að gefa ljósmóðurinni hugmynd um hvernig þeim líður í tengslum við fyrri missi, hver þeirra helstu áhyggjuefni eru og koma með eigin óskir um hvernig þeir vilja hafa sína meðgönguvernd.

Ýmislegt er hægt að gera til að létta foreldrum kvíða. Sem dæmi má nefna er að ef móðir hefur miklar áhyggjur af heilsu barnsins getur verið möguleiki á að fá að koma oftar í stutta heimsókn í meðgönguverndina bara til að fá hlustun eftir hjartslættinum.

Gott er að fá upplýsingar um hvert sé hægt að leita þegar eitthvað kemur upp á eða bara þegar þörf er fyrir spjall og hughreystingu. Ljósmæður eiga einnig að vera færar um að veita hvers kyns fræðslu í tengslum við meðgöngu og fæðingu og getur bent á leiðir fyrir foreldra til að verða sér úti um meiri fræðslu.

Mömmur hafa oftast mikinn stuðning af því að hafa pabbana með í meðgönguverndina, ekki síst þegar þau hafa orðið fyrir missi áður. Þeir þurfa ekki að gera neitt sérstakt eða setja sig í ákveðnar stellingar heldur er nærvera þeirra það sem gerir gæfumuninn, þeir eru vitni að því sem er að gerast og það hjálpar til þegar foreldrarnir ræða um heimsóknina og rifja hana upp eftir á. Pabbar hafa líka notað meðgönguverndina sem tæki til að létta eigin kvíða á meðgöngu eftir missi.

Frekari stuðningu

Ef foreldrar hafa þörf fyrir frekari stuðning eða þjónustu frá öðrum fagaðilum eins og heimilislækni, fæðinga- og kvensjúkdómalækni, félagsráðgjafa, sálfræðingi eða geðlækni getur ljósmóðirin bent foreldrum á leiðir eða verið milligöngumaður við slíka aðila.

Það hefur færst í vöxt á undanförnum árum að félagsráðgjafar og sálfræðingar hafa verið ráðnir til heilsugæslustöðva og þjónustar þeirra er jafnvel mögleg sem hluti af meðgönguvernd.

Á Miðstöð Mæðraverndar er t.d. félagsráðgjafi í hlutastarfi og á Heilsugæslustöðinni á Akureyri starfar bæði félagsráðgjafi og sálfræðingur í tengslum við meðgönguvernd.

Heimild

Inga Vala Jónsdóttir (2003). Að þora að vona - Meðganga eftir missi. Lokaverkefni í ljósmóðurfræði. Háskóli Íslands: Hjúkrunarfræðideild