Vímuefni

Reykingar

Á vef Heilsugæslunnar er að finna upplýsingar um reykingar. Þar er fjallað um skaðsemi reykinga, óbeinar reykingar, að hætta að reykja og upplýsingar um hvar nálgast megi ráðgjöf og fræðslu.

Börnin eru okkur allt

- þess vegna ættum við aldrei að reykja í návist þeirra.

Allar verðandi mæður óska þess heitast að barnið sem þær bera undir belti fæðist heilbrigt. Eitt mikilvægasta atriðið í því sambandi er að reykja ekki á meðgöngu. Einnig er nauðsynlegt að gefa börnum kost á að alast upp á reyklausu heimili.

Víðtæk áhrif

Tóbaksneysla getur haft víðtæk áhrif á allt okkar líf. Í tóbaksreyk eru ýmis efni sem skaða mannslíkamann. Efnasamsetning tóbaksreyks fer eftir tegund tóbaks sem reykt er, meðferð þess í vinnslu, hitastiginu sem það brennur við og fleiru. Efnasambönd í reyknum skipta þó ávallt þúsundum (um 4700 mismunandi efnasambönd) og eru í aðalatriðum hin sömu hvert sem tóbakið er. Nikótín er í öllu tóbaki. Það er fyrst og fremst nikótín sem gerir tóbaksneyslu vanabindandi.

Rannsóknir sýna að konur þola síður að reykja en karlar. Þær þurfa ekki að reykja eins lengi til þess að fá alls kyns alvarlega sjúkdóma. Konur verða fyrir óæskilegum breytingum á hormónastarfsemi, ófrjósemi er þrisvar sinnum algengari, hætta á fósturláti eykst umtalsvert og árangur tæknifrjóvgana er ekki eins góður hjá konum sem reykja.

Reykingar á meðgöngutíma eru hættulegar fóstrinu. Fylgjuvefur starfar ekki eins vel og hefur áhrif á hjarta- og æðakerfi fósturs. Að meðaltali verður vaxtarskerðing sem nemur 200 grömmum hjá nýburum og hún verður að miklu leyti í mikilvægustu líffærum barnsins. Lungu barna eru viðkvæm og á þessum tíma vex líkami barnsins ört.

Nikótín fyrir tvo

Ef kona reykir við upphaf meðgöngu berast til fóstursins skaðleg efni á þeim tíma þegar vefjamyndun á sér stað og hættast er við því að ytri áhrif geti valdið vansköpun. Áhrifin verða meiri ef konan reykir mikið og eftir því sem á meðgöngutímann líður.

Nikótín veldur samdrætti í æðum og dregur þannig úr blóðflæði til fylgjunnar. Auk þessa er talið að nikótín hafi bein áhrif á heila- og hjartastarfsemi fóstursins.

Kolsýrlingur (CO) í tóbaksreyk binst blóðrauða móðurinnar, en hann flytur súrefni um líkama hennar og til fóstursins um fylgjuna. Blóðrauði fóstursins hefur tilhneigingu til að taka til sín kolsýrling frekar en súrefni úr blóði móðurinnar og losnar ekki við það nema á löngum tíma. Þannig geta milli 10% og 20% af blóðrauða fóstursins verið bundin kolsýrlingi í stað súrefnis, ef móðirin reykir mikið. Súrefnisskortur er fóstrinu hættulegur og dregur úr þroska þess.

Börn sem verða fyrir mengun vegna reykinga í móðurkviði eru síður búin undir fæðinguna þar sem þau eru næmari fyrir súrefnisskorti (eins og fram hefur komið) og það dregur úr næringarforða.

Hætti kona að reykja fyrir fjórða mánuð meðgöngutímans virðast líkur á burðarmálsdauða minnka verulega. Nokkrar rannsóknir hafa tengt reykingar mæðra auknum líkum á vöggudauða. Vöggudauði er að minnsta kosti tvisvar sinnum algengari meðal þeirra barna sem búa hjá foreldrum sem reykja en barna foreldra sem ekki reykja.

Brjóstagjöf

Flestar mæður vita að reykingar á meðgöngutíma eru hættulegar fyrir ófætt barnið, en því miður átta þær sig ekki allar á því að reykingar eru líka skaðlegar barninu eftir fæðinguna. Oft er það svo að konur sem hætta að reykja á meðan þær eru ófrískar byrja strax aftur eftir að barnið fæðist.

Mæðrum er ráðlagt að hafa barnið á brjósti en ekki má gleyma að vara við því að brjóstmylkingurinn fær eiturefni með mjólkinni ef móðirin reykir. Ef sígaretta er reykt í návist barns eru niðurbrotsefni nikótíns mælanleg í þvagi þess næstu daga á eftir. Reykingar draga úr hormóninu prólaktín sem hefur áhrif á mjólkurframleiðslu. Þess vegna mjólka mæður sem reykja ekki eins vel. Því meira sem konan reykir því minni verður mjólkurframleiðslan.

Ekki má gleyma því að mörg börn fá mjólkina sína úr pela og með aukinni þátttöku feðra í uppeldi barna sinna eru það þeir sem gefa barninu að drekka. Ef móðir eða faðir reykir yfir barni sínu verður það fyrir óbeinum reykingum.

Meiri líkur eru á því að það veikist og veldur reykurinn þeim líka augnsviða og höfuðverk. Raunar ætti hættan af slíkum „óbeinum reykingum" ekki að koma á óvart því að í reyknum umhverfis reykingamanninn eru að minnsta kosti jafnmörg skaðleg efni og í reyknum sem hann sogar að sér, auk þeirra rúmlega 40 krabbameinsvaldandi efna sem í honum eru.

Æskuþroski og aðstæður

Vaxtaskerðingin sem fóstrið verður fyrir tekur til flestallra líffæra þess, meðal annars beina, vöðva og innri líffæra en síður til fituvefs. Samkvæmt nýlegum rannsóknum er magakrampi helmingi algengari hjá börnum mæðra sem hafa reykt á meðgöngu, einnig er staðfest að grátur og óróleiki barna reykingarmæðra sé meiri en hjá mæðrum sem ekki hafa reykt á meðgöngu.

Sýnt hefur verið fram á það að reykingar tengjast með einhverjum hætti hægari vexti, þroska, framförum í lestri, skrift og öðrum lærdómi á æskuárunum. Óljóst er hvað veldur þessum tengslum nákvæmlega, en þau eru ótvíræð.

Þú getur leyst mörg vandamál með því að taka ákvörðun um hvort og þá hvar og hvenær megi reykja heima hjá þér. Það virðist kannski vera svolítið ósveigjanlegt en í raun er það góð leið til að undirbúa sig fyrir þau vandamál sem geta komið upp.

Ef maki þinn reykir er nauðsynlegt að ákveða hvort hann megi reykja inni á heimilinu og þá hvar. Umræðan á að snúast um það hvernig best sé að vernda barnið fyrir tóbaksreyk með því að takmarka reykingar en ekki um það að reykingamaðurinn hætti að reykja.

Það getur verið erfitt og tilfinningaþrungið og því mikilvægt að það snúist um að virða rétt barnsins til að anda að sér hreinu lofti en ekki um afstöðu reykingamannsins til reykbindindis. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir því að vandamálið er reykurinn – ekki reykingamaðurinn.

Hvað er hægt að gera?

Allflestir reykingamenn, eða um 80%, vilja hætta að reykja. Talið er að um 20-30% þungaðra kvenna reyki. Margar þeirra hætta um leið og þær vita að þær eru ófrískar en til er sá hópur sem á erfitt með að breyta reykingavenjum sínum þrátt fyrir það.

Ekki þarf að vera erfitt að hætta að reykja ef maður lítur á það sem frelsun en ekki fórn. Meira en fimmtíu þúsund núlifandi Íslendingar hafa hætt að reykja. Margir reyna aftur og aftur – áður en það heppnast. Ef þú hefur áður reynt án árangurs hugsaðu þá um að æfingin skapar meistarann. Þú verður færari við hverja tilraun. Flestir fyrrverandi reykingamenn eiga margar misheppnaðar tilraunir að baki.

Búðu þig undir að hætta að reykja. Þú verður að leggja þig alla(n) fram við það. Leitaðu þér aðstoðar, til dæmis hjá Krabbameinsfélaginu í síma 540 1900.

Skiptar skoðanir eru á því hvort æskilegt sé að ófrískar konur noti nikótínlyf eða ekki. Rannsóknum ber þó saman um að ef kona reykir 20 sígarettur á dag eða meira sé skárra að hún noti nikótínlyf en reyki. Ekki er mælt með plástri eða lyfjum sem gefa stöðugt frá sér nikótín. En af tvennu illu væri tveggja milligramma nikótíntyggjó í hófi æskilegra en reykingar. Ef nikótínlyf eru tekin sem viðbót við reykingar á meðgöngu getur það haft alvarlegar afleiðingar. Best er að hætta að reykja og leita sér aðstoðar. Einstaklingsviðtöl eru mikill stuðningur og virðast gefast best.

Ef þér finnst þú missa af einhverju við að hætta að reykja, mundu þá eftir þeim heilsufarslega og fjárhagslega ávinningi sem það felur í sér, fyrir þig og fjölskyldu þína. Að hætta að reykja krefst hugarfarsbreytingar. Það er ekki hægt að kenna fólki að hætta að reykja, aðeins er hægt að veita stuðning og ráðgjöf. Ábyrgðin og árangurinn hvílir á herðum þess sem ætlar að hætta. Hvað gerir ekki barnið sem er að læra að ganga, það dettur og dettur, en stendur alltaf upp aftur – á endanum lærir það að ganga!

Grein eftir Arndísi Guðmundsdóttur og Öldu Ásgeirsdóttur.

Áfengi og fíkniefni

Hér eru upplýsingar sem fram koma í bæklingnum Áfengi, vímuefni og meðganga, sem gefin er út af Áfengis - og vímuvarnarráði í samvinnu við Landlæknisembættið og Miðstöð mæðraverndar. 

Vímuefni og meðganga

Landlæknir hvetur barnshafandi konur til að neyta hvorki áfengis né annarra vímuefna

Undirbúningstími

Fæðing barns hefur mikil áhrif á líf foreldra og annarra aðstandenda.Flestir verðandi foreldrar nota því meðgöngutímann til að laga líf sitt og umhverfi að nýjum aðstæðum,sérstaklega með tilliti til öryggis barnsins sem þeir bera ábyrgð á. Eitt af því sem ástæða er til að huga að er neysla foreldranna á tóbaki,áfengi og vímuefnum.Konur, sem eru að reyna að verða ófrískar, ættu að leggja áherslu á að draga úr eða hætta neyslu slíkra efna því þau geta dregið úr frjósemi og aukið hættuna á fósturláti.

Með hugann við barnið

Níu mánaða meðganga er aðeins stuttur tími af mannsævinni og því ástæða fyrir konur að njóta hans sem best. Mikilvægasta hlutverk verðandi foreldra er að stuðla að heilbrigði barnsins sem í vændum er. Lífsstíll móður, ekki síst mataræði og neysluvenjur, geta skipt sköpum um framtíð og þroska barnsins. Fæðið þarf að innihalda öll nauðsynleg næringarefni fyrir móður og barn en ekki er síður brýnt að varast efni sem geta verið fóstrinu skaðleg. Það getur verið erfitt ef lífshættir nánustu aðstandenda og vina samræmast ekki þörfum móður og barns. Stuðningur aðstandenda og vilji til að koma til móts við nýjar þarfir skipta verulegu máli. Þetta þarf að vera hægt að ræða opið innan fjölskyldunnar.

Er áfengi skaðlegt fyrir barnið?

Já. Meðan konan er barnshafandi er barnið hluti af henni. Allt sem hún borðar eða drekkur fær barnið, einnig áfengi. Vínandi, sem hún drekkur, fer sem leið liggur um naflastrenginn yfir í fylgjuna og inn í blóðrás fóstursins. Líffæri þess eru ekki nægilega þroskuð til að brjóta áfengið niður og fóstrið verður því fyrir meiri áhrifum en móðirin.

Þegar þungunin uppgötvast

Strax og ljóst er að barn er í vændum er ástæða til að hin verðandi móðir hætti að neyta áfengis. Ef hún á í erfiðleikum með það er mikilvægt að leita strax til þess læknis eða þeirrar ljósmóður sem annast hana. Þau geta veitt stuðning og ráðgjöf.

Hve mikil drykkja er skaðleg?

Hvorki er vitað hve mikið áfengi er skaðlegt né á hvaða skeiði meðgöngunnar fóstrið er í mestri hættu. Vitað er að svokölluð hófdrykkja getur valdið skaða og að hættan eykst í takt við aukna neyslu. Fóstrið er í hættu alla meðgönguna en skaðinn er mismunandi eftir því á hvaða þroskastigi heilinn er hverju sinni. Líffærin þroskast á mismunandi stigi meðgöngunnar og eru hvert um sig viðkvæmust þegar þau eru í sem hröðustum vexti. Ef barnshafandi kona sleppir því að neyta áfengis kemst hún hjá því að taka þá áhættu sem fylgir áfengisneyslu.

Hvað getur gerst?

Þekkt er að mikil áfengisneysla á meðgöngu getur haft í för með sér varanlegan skaða t.d. fæðingargalla í andliti, óeðlilega smátt höfuð og í sumum tilvikum hjartagalla og vanskapaða útlimi. Þessu fylgir andleg fötlun og skertur vitsmunaþroski sem koma ekki endilega fram fyrr en barnið kemst á skólaaldur. Þessar alvarlegu afleiðingar eru sjaldgæfar. Hins vegar er staðreynd að mun fleiri börn fá vægari einkenni sem koma fram í námserfiðleikum og hegðunarvandamálum síðar á ævinni, jafnvel þó móðirin neyti ekki mikils áfengis á meðgöngunni.

Er munur á bjór,borðvíni og sterkara áfengi?

Nei. Vínandinn í öllum þessum drykkjum hefur sömu áhrif og getur skaðað fóstrið.

Hvað ef þungunin uppgötvast seint?

Þó kona neyti áfengis fyrstu vikur meðgöngunnar áður en hún gerir sér grein fyrir að hún er með barni er ávallt ávinningur af að hætta neyslu strax. Gott er að leita ráða hjá ljósmóður eða lækni ef áhyggjur vakna vegna áfengis-eða vímuefnaneyslu fyrstu vikurnar.

Hvað með ólögleg vímuefni?

Ólögleg vímuefni t.d. hass, e-töflur, amfetamín, kókaín eða heróín geta m.a. valdið fósturláti, fylgjulosi og fyrirburafæðingu ef barnshafandi kona neytir þeirra. Auk þess er hætta á að vitsmunaþroskinn skerðist og barnið fái ýmsa alvarlega sjúkdóma sem krefjast mikils eftirlits og umönnunar. Kona sem neytir ólöglegra vímuefna þarf að hætta því strax og henni er kunnugt um þungunina. Hún á ekki að hika við að leita aðstoðar, stuðnings og ráðgjafar hjá þeirri ljósmóður eða þeim lækni sem annast hana.

Hefur áfengis-eða vímuefnaneysla föður áhrif á barnið?

Hvorki hefur verið sannað né afsannað að neysla föður hafi líffræðileg áhrif á fóstrið.Það er hins vegar auðveldara fyrir verðandi móður að hætta neyslu áfengis og annarra vímuefna ef makinn styður hana með því að hætta líka. Lífsstíll föður hefur auk þess mikil félagsleg og andleg áhrif á líf móður og barns.

Er aukin hætta á fósturláti hjá konum sem neyta áfengis á meðgöngu?

Já, meðal kvenna, sem drekka meira en sem nemur einu vínglasi á dag, er aukin hætta á fósturláti.

Skaðast barnið ef móðirin drekkur aðeins við hátíðleg tækifæri?

Best er að drekka aldrei á meðgöngu. Það er hlutfallslegt magn áfengis í blóði sem skiptir mestu máli. Barnið verður fyrir meiri áhrifum en móðirin og er lengur að losna við þau. Það gildir einu hvort drukkið er sjaldan og mikið eða oft og lítið.

Eiga barnshafandi konur að hætta að taka lyf?

Best er fyrir konu, sem notar lyf að staðaldri við einhverjum sjúkdómi, að ráðfæra sig við lækni um hvort ástæða sé til að breyta lyfjagjöfinni á meðgöngunni. Sú meginregla gildir að best er að taka ekki lyf á meðgöngu og að verðandi móðir láti ávallt vita að hún sé barnshafandi ef læknir ætlar að ávísa lyfi á hana.

Er hollt að drekka rauðvín á meðgöngu vegna þess hve járnríkt það er?

Nei, vínandinn í öllum áfengum drykkjum hefur sömu áhrif og getur skaðað fóstrið. Betri járngjafar eru rautt kjöt, morgunverðarkorn, rúsínur, gróft brauð og grænt grænmeti.

Brjóstagjöf og áfengi

Æskilegt er að takmarka áfengisneyslu verulega á meðan barnið er á brjósti. Við brjóstagjöf myndast einstakt og sterkt samband milli móður og barns. Ef móðirin drekkur áfengi fær barnið hluta áfengisins með móðurmjólkinni og verður fyrir meiri áhrifum en hún. Taugakerfi barnsins er enn í mótun og getur áfram orðið fyrir skaða af áfenginu. Aðeins einn áfengur drykkur dregur úr mjólkurframleiðslu, breytir lykt og bragði móðurmjólkurinnar svo hún verður ógeðfelld fyrir barnið og hefur væg slævandi áhrif svo sogviðbrögð þess slakna. Móðir,sem er undir áhrifum áfengis, er auk þess ekki eins árvökul og ella og það eykur slysahættu.

Ef þú vilt vita meira

Listi yfir staði sem hægt er að leita til og fá upplýsingar.

Njóttu meðgöngunnar

  • Borðaðu góðan og næringarríkan mat.
  • Notfærðu þér þjónustu mæðraverndar.
  • Hreyfðu þig reglulega eins og þér líkar best.
  • Varastu áfengi. Drekktu frekar vatn, ávaxtasafa eða aðra óáfenga drykki með mat, í veislum og þegar þú slakar á í vinahópi.
  • Finndu slökunarleið sem hentar þér og þú getur fléttað inn í daglegt líf, t.d. lestur, tónlist, hugleiðslu, leikfimi, gönguferðir eða böð.
  • Gerðu eitthvað sérstakt fyrir sjálfa þig eða barnið,eitthvað sem þér finnst gott og skemmtilegt.
  • Minntu sjálfa þig á hve vel þér líður og hve öruggt barnið sem þú gengur með er án áhrifa áfengis, tóbaks eða annarra vímuefna.

Útgefið 2002 af Áfengis-og vímuvarnaráði í samvinnu við Landlæknisembættið og Miðstöð mæðraverndar. Sólveig Jónsdóttir,sérfræðingur í klínískri taugasálfræði barna,veitti ráðgjöf.